Co to jest choroba zwyrodnieniowa stawów?

Artroza – chroniczna progresywna choroba stawów, u podstaw której leży degeneracja chrząstki stawowej, a w konsekwencji zmiany tkanki kostnej, rozwój osteofitów, deformacja stawu, a także wysychanie mazi stawowej.  Artroza, osteoartroza, osteoarthritis, artroza deformacyjna w X Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10) uznawane są za synonimy.

Epidemiologia

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest jedną z najstarszych chorób występujących u ludzi i zwierząt. W trakcie badań paleontologicznych stwierdzano artrozę u osób żyjących jeszcze w epoce kamiennej. Zwyrodnienia stawów to szeroko rozpowszechniona forma patologii stawów, na którą cierpi około 10-12% ludności. Choroba koreluje wraz z wiekiem, najczęściej rozwija się po 40-50 roku życia, a u osób starszych niż 60 lat występuje w 97 %. Zwyrodnienia stawów w równym stopniu dotyczą mężczyzn i kobiet, z wyjątkiem reumatoidalnego zapalenia stawów dłoni, które występuje 10 razy częściej u kobiet. Zgodnie z danymi reumatologów z Europy i USA choroba ta dotyka do 69-70 % osób dotkniętych chorobami reumatologicznymi.

Klasyfikacja stadiów choroby

0 (stadium zerowe) – brak oznak radiologicznych

I Stadium– torbielowate rozrzedzenie struktury kostnej, sklerotyzacja podchrzęstna, pojawienie się małych narośli kostnych (osteofitów)

II Stadium – symptomy stadium I + bardziej wyraźna sklerotyzacja – zwężenie jamy stawowej

III Stadium – wyraźna sklerotyzacja podchrzęstna, więcej narośli kostnych, znaczne zwężenie jamy stawowej

IV Stadium – masywne osteofity, jama stawowa jest ciężko wykrywalna, deformacja nasad kości tworzących staw

Skąd bierze się osteoartroza?

Osteoartroza uważana jest za chorobę spowodowaną możliwie wieloma przyczynami.
Powstanie artrozy, jej intensywność i stopień postępowania procesów patologicznych
określane są przy pomocy następujących czynników:

Wrodzone defekty stawów

Dysplazje sprzyjają występowaniu chronicznych mikrouszkodzeń chrząstki i prowadzą do zmniejszenia przystawalności powierzchni stawowych, co z kolei powoduje przemieszczanie się osi obciążenia w stawach. Ryzyko rozwoju artrozy u osób z wrodzonymi defektami narządu ruchu jest większe o 7,7 razy.

Otyłość

Najważniejszy czynnik ryzyka rozwoju symptomatycznej (tzn. klinicznie wykrywalnej) i rentgenologicznie potwierdzonej artrozy. Udowodniono, iż u mężczyzn i kobiet z indeksem masy ciała 30-35 czterokrotnie wzrasta częstotliwość rozwoju artrozy w porównaniu z osobami mającymi normalny indeks masy ciała. Ustalono, ze każde 5 kg zbędnej masy ciała to 40% ryzyko rozwoju choroby stawów i, analogicznie, zmniejszenie masy ciała o każde 5 kg niweluje możliwość wystąpienia  klinicznej symptomatologii.

Zapalenie

Ostre lub chroniczne infekcyjne zapalenie stawów, w tym także gruźlicze niespecyficzne zapalenie stawu, reumatologiczne zapalenie stawów i inne prowadzą do rozwoju osteoartrozy. Wyjawienie specyficznej immunoglobuliny i komplementu umocowanych na powierzchni chrząstki stawowej, pozwala uwzględnić ich rolę w przebiegu artrozy.

Zaburzenia przemiany materii

W szczególności tzw. choroby metabolizmu, np. hemochromatoza pierwotna, alkaptonuria (ochranoza), chondrokalcynoza, podagra. Odłożenie różnych substancji w macierzy chrząstki, z reguły prowadzi do uszkodzenia chondrocytów i zaburzenia właściwości amortyzacyjnych chrząstki.

Chroniczne mikrouszkadzanie chrząstki

Jedną z podstawowych przyczyn osteoartrozy jest zbyt duże mechaniczne obciążenie powierzchni chrząstki stawowej, które jest nieadekwatne do możliwości stawiania oporu przez tkankę chrzęstną. Dlatego też artroza bardzo często dotyka osoby pracujące fizycznie, narażone w związku z wykonywaną pracą na częste mechaniczne przeciążenia stawów przy powtarzających się ruchach. Ponadto na osteoartrozę narażeni są także sportowcy. Niekorzystny wpływ wywiera także praca wymagająca trwania w pozycji ze zgiętymi kolanami lub w pozycji kucającej, z obciążeniem na kolana. Równie negatywny wpływ na stawy kolanowe ma obciążenie będące wynikiem otyłości.

Czynniki genetyczne

Rozwój reumatologicznego zapalenia stawów dłoni z towarzyszącymi erozyjnymi zmianami chrząstek stawowych 10 razy częściej spotykany jest u kobiet, co można wyjaśnić autosomalnym dominującym typem dziedziczenia danej patologii u kobiet i recesywnym przekazywaniem tej cechy u mężczyzn. Ujawnione niedawno wady genu odpowiedzialnego za produkcję kolagenu drugiego typu prowadzą do rozwoju tej choroby.

Zaburzenia neurologiczne

Zaburzenia propriocepcyjnej impulsacji prowadzą do obniżenia tonusu mięśni, znajdujących się w sąsiedztwie stawu, a w skutek tego do wzmocnienia mechanicznego obciążenia stawu. Obrazuje to następujący przykład: normalnie rozwinięty mięsień czterogłowy uda jest w stanie kompensować co najmniej  30% obciążenia przypadającego na staw kolanowy. Jednak w przypadku patologicznej impulsacji mięsień uda nie otrzymuje z mózgu informacji o napięciu (niezbędnej, aby mięsień wypełnił swoją funkcję), w konsekwencji czego staw kolanowy zaczyna odczuwać fizyczne przeciążenie.

Mechanizm powstawania artrozy

Główne ogniwo patogenezy – degradacja chrząstki. Przy artrozie zaburzona zostaje równowaga pomiędzy tworzeniem się nowego materiału budującego, potrzebnego do odnowy chrząstki, a jego niszczeniem się. Pod wpływem patologii następuje szybsze i wcześniejsze „ścieranie” chrząstki stawowej. Zaburzony zostaje jej metabolizm, przede wszystkim następuje ubytek podstawowej substancji i śmierć części chondrocytów. Przy osteoartrozie zmienia się fenotyp chondrocytów i wytwarzają się nie właściwe dla normalnej chrząstki proteoglikany oraz kolagen. We wczesnym stadium artrozy w miejscach maksymalnego obciążenia przeważnie powstają lokalne strefy zmiękczenia chrząstki, a w późniejszych stadiach dochodzi do jej fragmentacji i powstania w niej pionowych szczelin.

Chrząstka traci swoją elastyczność, najpierw w centrum, staje się chropowata, zmiękcza się, pojawiają się szczeliny i pęknięcia, obnażona zostaje kość, zaś na dalszym etapie może nastąpić jej całkowity zanik. Rozrzedzenie warstwy chrząstki, stanowiącej swego rodzaju pokrywę ochronną, wpływa na rozłożenie nacisku między powierzchniami stawowymi – staje się ono nierównomierne. Strukturalno-metaboliczna niepełnowartościowość chrząstki stawowej prowadzi do powstania strefy nadmiernego natężenia. To powoduje miejscowe przeciążenia i narastanie tarcia między powierzchniami stawowymi. Powierzchnie kostne stawów, pozbawione amortyzacji w postaci tkanki chrzęstnej, odczuwają duże i nierównomierne obciążenie mechaniczne.

W kości podchrzęstnej pojawiają się strefy dynamicznego przeciążenia, które spowodowane są miejscowymi zaburzeniami mikrocyrkulacji, co sprzyja powstawaniu sklerotyzacji podchrzęsnej, zmianie krzywizny powierzchni stawowych i tworzeniu się narośli kostno-chrzęstnych – osteofitów.  Tego typu zmiany wyrównawcze mają na celu zwiększanie przestrzeni stycznej, a ponadto zmniejszają nacisk na chrząstkę stawową. Niestety jednocześnie ograniczają amplitudę ruchu w stawie.

W jamie stawowej martwe tkanki chrzęstne i fragmenty kostne poddawane są fagocytozie przy udziale leukocytów z oswobodzeniem prouktów zapalenia, co klinicznie objawia się poprzez występowanie zapalenia błony maziowej stawu i rozwój reakcji immunologicznych na produkty rozpadu. Immunopatologiczny proces w chrząstce stawowej i błonie maziowej rozwija się równolegle z degeneracyjno-dystroficznymi procesami. Zapalenie prowadzi do zwłóknieniowo-sklerotycznych zmian tkanek miękkich stawu. Następuje dyfuzyjne rozrastanie tkanki włóknistej, co powoduje znaczne pogrubienie torebki stawowej. Równolegle dołącza atrofia najbliższych mięśni, wynikająca z ich bezczynności w skutek bólu uszkodzonych stawów w trakcie ruchu.

Uwaga! Zmiany zachodzące w trakcie artrozy mają nieodwracalny charakter.

Jak uniknąć artrozy?

W przypadku artrozy profilaktyka jest dość złożona i w wielu aspektach wciąż nie do końca opracowana. Ważną rolę odgrywa wykrycie i w porę rozpoczęte leczenie ortopedycznych anomalii, szczególnie wrodzonej wady stawu biodrowego, szpotawych i koślawych kolan. Adekwatna ortopedyczna korekcja tych patologii pozwala zapobiec wczesnemu rozwojowi wtórnej artrozy. W życiu zawodowym należy wykluczyć długie statyczne obciążenia mechaniczne na stawy. Jedną z najbardziej efektywnych profilaktycznych metod jest zmniejszenie masy ciała na drodze przestrzegania diety oraz racjonalnej aktywności fizycznej. Szczególnie ważna jest kombinacja takich ćwiczeń, które łączyłyby stopniowe zwiększanie czasu chodzenia i umacniania muskulatury kończyn dolnych, odgrywających ogromną rolę w przypadku osteoartrozy.

Ważne, aby pamiętać, że przy artrozie stawu kolanowego w skutek ograniczenia aktywności ruchowej stawu siła mięśnia czterogłowego uda obniża się nie mniej niż o 60%, dlatego jej umocnienie ma ogromne znaczenie dla funkcjonowania stawu kolanowego. Aby umocnić muskulaturę zaleca się skurcze izometryczne mięśnia czterogłowego, które można osiągnąć poprzez napięcie i zginanie stawu kolanowego, a także poprzez elektrostymulację nerwów. Wzmocnienie czterogłowego mięśnia uda w ciąg 6 miesięcy zmniejszało ból i polepszało funkcje stawów kolanowych. Najważniejsze, aby pamiętać, iż chory na artrozę powinien unikać przeciążania stawów, dlatego dowolna aktywność fizyczna powinna przeplatać się z odpoczynkiem.

Symptomy i diagnostyka

Tak jak w przypadku innych chorób, w porę przeprowadzona diagnostyka osteoartrozy stanowi warunek skutecznego leczenia. Każde uczucie bólu w stawie, powstające podczas ruchu i, tym bardziej, podczas spoczynku stanowi dostateczny argument, aby zwrócić się do lekarza. W porę zastosowane środki diagnostyczne pozwolą wykryć artrozę w jej wczesnych stadiach, a także zwiększyć szansę na pomyślne leczenie. Charakter bólu w stawie może wiele zdradzić lekarzowi o stopniu jego uszkodzenia. Nie przypadkowo do podstawowych symptomów artrozy zalicza się ból przy fizycznym obciążeniu, w trakcie spoczynku, w nocy lub podczas palpacji stawu. Ból powstający w trakcie fizycznego obciążenia i zanikający przy spoczynku – najczęściej jest jednym z wczesnych objawów artrozy. W ostatnim stadium ból w uszkodzonym stawie pojawia się nie tylko w trakcie obciążenia (tzw. ból startowy), ale także przy spoczynku i w nocy, przybierając charakter stały.

Ważnymi symptomami są także poranne uczucie skrępowania w uszkodzonym stawie („uczucie żelu”) lub ból pojawiający się po dowolnym odpoczynku, nie przekraczający pół godziny, a także ograniczenie ruchliwości stawu albo odczucie niestabilności w nim. Pośród innych objawów progresywnej choroby zazwyczaj uwagę zwraca narastające funkcjonalne ograniczenie ruchliwości aż do niepełnego zginania i rozginania chorego stawu, odczuwania niepewności i braku stabilności.

Uwaga! Współczesne metody diagnostyki (badanie rentgenowskie, rezonans magnetyczny, tomografia, USG), stosowane w celu diagnostyki osteoartrozy dają najbardziej wiarygodną informację o stadium choroby. Postawienie dokładniej diagnozy bez wyników tych badań jest mało prawdopodobne, nawet dla wysoko wykwalifikowanego lekarza. Najbardziej rozpowszechniona jest diagnoza ustalana w oparciu o wyniki co najmniej dwóch badań.

Metody leczenia

Leczenie osteoartrozy to proces długotrwały. Przede wszystkim jest to leczenie ambulatoryjne. U jego podstaw leży szereg środków, które mają na celu spowolnienie progresywności osteoartrozy i polepszenie funkcji stawu.

U podstaw podtrzymania funkcji stawu leży chondromodulacyjna terapia. Preparaty chondroprotektory stosowane są w formie leczenia „do wewnątrz”, wewnątrzmięśniowo i wewnątrzstawowo. Dlatego iż powodem zwrócenia się chorego do lekarza jest ból, to pierwsze miejsce w leczeniu zajmują analgetyki-antypiretyki albo niesterydowe przeciwzapalne preparaty, służące do niwelowania bólu i zapalenia. W fazie ostrego bólu, kiedy osteoartrozie może towarzyszyć zapalenie mazi stawowej, lekarz tradycyjnie korzysta z podania hormonalnych zastrzyków wewnątrzstawowych – kortykosteroidow.

Dla podania wewnątrzstawowego stosuje się preparaty kwasu hialuronowego, poddrzymujące wewnętrzne środowisko stawu i kompensujące brak własnej mazi stawowej, lub też preparaty hydrożelowe, odznaczające się dłuższym czasem działania i efektem przeciwzapalnym. Podstawą efektywności preparatów żelowych jest ich wyjątkowo długi, w porównaniu z preparatami kwasu hialuronowego, czas działania oraz minimalne ryzyko wystąpienia komplikacji. Endoprotezowanie stawów. Obecnie z sukcesem stosuje się endoprotezy stawu biodrowego, kolanowego i innych dużych stawów. Dalsze leczenie zachowawcze sprzyja zmniejszeniu okresów rehabilitacji pacjentów operacyjnych i zwiększeniu efektywności leczenia.

Uwaga! Leczenie we własnym zakresie lub ignorowanie symptomów mogą prowadzić do nieodwracalnych skutków! Każde leczenie chorób układu ruchowego powinno odbywać się przy udziale wykwalifikowanego personelu medycznego w oparciu o współczesne metody, z zastosowaniem certyfikowanych preparatów.

Ważnym etapem w leczeniu osteoartrozy jest leczenie sanatoryjne i fizjoterapia. Zasadniczym efektem leczniczym tych metod jest aktywizacja naturalnych regeneracyjnych zasobów organizmu na drodze stymulacji procesów wymiennych tak na obszarze uszkodzonego stawu, jak i całego organizmu. Do podstawowych zadań pacjentów z osteoartrozą należą odbudowa ruchliwość i niezbędnej amplitudy ruchów w stawie, zwiększenie siły i wytrzymałości mięśni.

Pogląd, iż wysiłek fizyczny może doprowadzić do przedwczesnego „zużycia się stawu”, jest błędny. Przeciwnie, dowolna aktywność ruchowa, skierowana na zachowanie ruchliwości stawów i umocnienie mięśni pozwoli przez długi czas podtrzymywać funkcjonalność stawu i przeciwdziałać chorobom. Jednak, wg ostatnich danych naukowców, ujawniono związek między bieganiem a częstotliwością występowania osteoartrozy. Dlatego w charakterze profilaktyki artrozy stawów kończyn dolnych rekomendowane jest chodzenie, zamiast biegu truchtem.

Pytania i odpowiedzi

Czy można wyleczyć osteoartrozę

środkami do użytku zewnętrznego, np. maściami?

Nie można, nawet jeśli na ekranie w przybliżeniu pokazują jak części „innowacyjnego preparatu” przenikają przez skórę wprost w uszkodzone miejsce i uzdrawiają chore tkanki. Cząsteczki kremu czy maści mogą, niewątpliwie, przeniknąć pod skórę. Ale do stawu już niestety nie – nie pozwoli na to torebka stawowa. Jest na tyle hermetyczna, aby nic się do niej nie przedostało przez skórę. W najlepszym wypadku krem może pomóc tylko jako miejscowe znieczulenie. Znana metoda stosowania na bolący staw kompresów z roztworu Dimexidu również pozwala jedynie na tymczasowe odczucie ulgi.

Co zrobić w przypadku urazu,

aby zapobiec pojawieniu się osteoartrozy?

Kluczowe w danym wypadku są w porę wykryte skutki urazu. W takiej sytuacji główne zadanie to odbudowa stabilności stawu, co pozwoli wykluczyć nierównomierne obciążenia powierzchni stawowych i nie dopuści do zniszczenia chrząstki. Na przykład przy zerwaniu więzadeł odpowiednio szybkie zwrócenie się do placówki medycznej pozwoli na odbudowę aparatu więzadłowego i stabilności stawu dzięki zastosowaniu artroskopii. Okres rehabilitacji w tym wypadku będzie minimalny. W przeciwnym wypadku ingerencja operacyjna może okazać się mniej udana i wymagać dłuższego okresu rekonwalescencji.

Uwaga! Zaniedbane urazy nieuchronnie prowadzą do powstania artrozy.

Czy uprawianie sportu

może sprzyjać leczeniu artrozy?

I tak, i nie. Wyjaśnijmy. Aktywność ruchowa potrzebna jest każdemu stawowi, również temu uszkodzonemu przez artrozę. Brak ruchu może spowodować pogorszenie w związku z dwoma czynnikami: obniżeniem metabolizmu w unieruchomionym stawie oraz degradacją mięśni, odciążającyh staw. Dlatego ruch jest konieczny. Jednak wszelkie aktywności powinny być starannie dobrane. Obciążenia powodujące uszkodzenia powinny być całkowicie wykluczone. Okresy aktywności ruchowej powinny przeplatać się z odpoczynkiem. W przypadku intensywnych treningów dolegliwości bólowe mogą rzeczywiście ustępować lub zmniejszać się, jednak nie na stałe. Dzieje się tak dzięki endorfinom towarzyszącym intensywnej aktywności. Niebezpieczeństwo takiej sytuacji tkwi w tym, iż pod przykryciem endorfin następuje intensywne uszkadzanie chrząstki stawowej i, naturalnie, rozwój artrozy.

Czy przymusowe unieruchomienie kończyny

może powodować osteoartrozę?

W praktyce taka sytuacja może się pojawić przy złamaniu kości. Aby kość mogła się zrosnąć, konieczne jest unieruchomienie kończyny, niekiedy na dłuższy okres. Po zakończeniu leczenia w unieruchomionych stawach można zauważyć objawy artrozy.

Jak żyć z artrozą

Liczne badania pokazują, iż na sukces w leczeniu stawów wpływa wiedza pacjenta: w wielu zagranicznych źródłach naukowych podkreśla się wagę informacji, jakie otrzymuje pacjent odnośnie swojej choroby, stylu życia, sposobów leczenia. Zrozumienie tego, iż z chorym stawem trzeba żyć i pracować, jednocześnie pamiętając o swojej chorobie, powinno skutkować zmianami w zachowaniu pacjenta. Pacjent powinien pamiętać, iż wysoka aktywność musi łączyć się z odpowiednim odciążaniem stawu.

Obudzenie motywacji do aktywności ruchowej, do zdrowego stylu życia, wykształcenie niezbędnych nawyków ruchowych, edukowanie pacjenta odnośnie metod samodzielnej rehabilitacji – wszystko to stanowi ważne zadanie przy leczeniu artrozy.

Na ile skuteczne w leczeniu osteoartrozy

są środki farmakologiczne?

Działanie tego rodzaju środków związane jest przede wszystkim z uśmierzeniem ostrego bólu, wynikającego z procesów zapalnych. Gruntowna poprawa stanu uszkodzonego stawu nie jest możliwa. Najczęściej w celu zniwelowania bólu stosowane są niesteroidowe leki przeciwzapalne. Innym typem lekarstw – do użytku wewnętrznego – są chondromodulatory, stosowane w celu poprawy funkcji stawu. Najbardziej znane pośród nich to glukozamina i siarczan chondroityny. Suplementów diety nie należny traktować jako skutecznych środków leczenia. W najlepszym wypadku dodatki do żywności są co najwyżej neutralne. Ale nawet taki efekt ich stosowania jest niepożądany, ponieważ ich uniemożliwiają oe wstrzymanie rozwoju choroby we wczesnym stadium za pomocą realnie działających metod.

Uwaga! Certyfikat dodatku do żywności gwarantuje jedynie jego bezpieczeństwo, a nie efektywność.

Jak często należy robić

wewnątrzstawowe zastrzyki chondroprotektorów?

Wszystko zależy od natury samego preparatu. Chondroprotektory można podzielić na dwie podstawowe grupy: preparaty sporządzone na bazie kwasu hialuronowego lub preparaty pochodzenia syntetycznego (Fermathron, Synvisc, Ostenil i inne), a także materiały o charakterze hydrożelów, np. NOLTREX. Wszystkie preparaty bazujące na kwasie hialuronowym poddawane są szybkiej resorpcji z jamy stawowej, ponieważ okres ich działania jest względnie niedługi. Skuteczniejsze są preparaty drugiego typu – materiały w formie zastrzyku na bazie hydrożelów, które bardzo powoli rozdzielają się na fragmenty wewnątrz stawu, a ich działanie może wydłużyć się nawet powyżej 12 miesięcy po pierwszym zaaplikowaniu.

Jaką dietę

należy przestrzegać przy osteoartrozie?

Żadna oficjalna dieta, której należy przestrzegać przy artrozie, nie istnieje. Dieta może być zalecana tylko w celu utraty zbędnej wagi, będącej jednym z najbardziej znaczących czynników ryzyka wystąpienia i rozwoju artrozy. Stosowanie produktów zawierających żelatynę, tradycyjnie zalecanych przy artrozie, lub suplementów diety, w skład których wchodzi żelatyna, nie wywiera pozytywnego skutku, który byłby udowodniony.

„Jednak pod koniec XX wieku sytuacja gwałtownie się zmieniła. Rozwój nowych technologii przemysłu spożywczego, a w szczególności szprycowanie produktów mięsnych konserwantami, doprowadziło do tego, że pojawił się, siłą rzeczy, nowy typ artrozy: tzw. „artroza metaboliczna” lub, używając pseudonaukowego języka, „artroza na tle syndromu metabolicznego” (Jedwokimienko P. W., „Artroza. Ratujemy się przed bólem stawów”). Cytując znanego reumatologa, chcemy podkreślić wagę zdrowego, zbalansowanego i pożytecznego odżywiania w życiu każdego człowieka, a w szczególności w życiu pacjentów z chronicznymi chorobami stawów.

Jak długo rozwija się osteoartroza?

Czy zawsze przebieg choroby wymaga operacji i wszczepienia endoprotezy?

Osteoartroza to choroba wieloczynnikowa. Spowodowana jest wieloma czynnikami i pod wpływem wielu czynników następuje jej rozwój. Prędkość progresywności choroby jest zawsze indywidualna. U niektórych pacjentów artroza może przebiegać prawie niezauważalnie, bez pogorszenia i niemal bez objawów bólowych, a u innych już od momentu wystąpienia pierwszych symptomów do operacji mija najwyżej kilka lat.

Niewątpliwie, zadaniem nadrzędnym ortopedii jest opracowanie nieoperacyjnych metod leczenia. Pewne sukcesy na tym polu działania są już rejestrowane, jednak szerokie wdrażanie nowych metod raczej nie nastąpi w najbliższym czasie. Podstawową metodą leczenia późnych stadiów wciąż jest protezowanie stawu. Jednak współczesna medycyna jest w stanie maksymalnie opóźnić rozwój stanów patologicznych. Na przykład dzięki zastosowaniu współczesnych endoprotez mazi stawowej, które są w stanie skutecznie chronić staw.